کنترل ایمنی داربست فلزی در کارگاه ساختمانی؛ چک‌لیست عددی
چک‌لیست عددی کنترل داربست فلزی لوله‌ای بر پایه مواد آیین‌نامه حفاظتی کارگاه‌های ساختمانی: فاصله پایه، دستک، عرض جایگاه، جان‌پناه و گواهی بازرسی.
داربست‌بند لوله‌ها را می‌بندد، صورت‌حساب را می‌گیرد و می‌رود؛ اما حادثه‌ای که فردا روی آن داربست رخ می‌دهد، پرونده‌اش به نام کارفرما و پیمانکار باز می‌شود. نکته‌ی مهم این است که کنترل یک داربست فلزی لوله‌ای به تحلیل سازه نیاز ندارد. آیین‌نامه حفاظتی کارگاه‌های ساختمانی که به استناد ماده ۸۵ قانون کار تدوین شده، برای داربست اعداد صریحی گذاشته است و بیشتر آن‌ها را می‌توان با یک متر نواری و نیم ساعت وقت کنترل کرد.
پاسخ کوتاه. کنترل داربست فلزی روی شش عدد متمرکز می‌شود: فاصله پایه‌های عمودی حداکثر ۱٫۸ متر در کارهای سنگین، فاصله عمودی تیرهای افقی حداکثر ۲ متر، طول هر دستک حداکثر ۱٫۵ متر، فاصله دستک‌ها حداکثر ۹۰ سانتی‌متر در کار سنگین، قطر خارجی لوله حداقل ۵ سانتی‌متر و نرده بالایی جان‌پناه بین ۹۰ تا ۱۱۰ سانتی‌متر بالای سطح جایگاه.
کنترل داربست وظیفه‌ی کیست؟
مسئولیت با کارفرماست، نه با داربست‌بند. آیین‌نامه حفاظتی کارگاه‌های ساختمانی در ماده ۳ اجرای مقررات را بر عهده کارفرما گذاشته و در مواد ۴ تا ۶ روشن کرده که اگر کار به پیمانکار واگذار شود، هر پیمانکار در محدوده‌ی پیمان خود مسئول است و پیمانکار اصلی وظیفه‌ی نظارت و هماهنگی دارد.
برپاکردن داربست کار هر کارگری نیست. ماده ۵۶ همان آیین‌نامه برپاکردن، پیاده‌کردن و هر تغییر اساسی در داربست را موکول به نظارت «شخص ذیصلاح» و اجرا توسط کارگران باتجربه کرده است. شخص ذیصلاح در تعاریف همین آیین‌نامه کسی است که پروانه اشتغال مهندسی یا کاردانی، یا پروانه مهارت فنی در رشته‌ی مربوطه دارد.
سه عددی که پایداری داربست را تعیین می‌کند
فاصله پایه‌های عمودی سقف عددی دارد. ماده ۱۱۲ فاصله بین پایه‌های عمودی داربست فلزی لوله‌ای را برای کارهای سنگین با قابلیت تحمل ۳۵۰ کیلوگرم بر مترمربع حداکثر ۱٫۸ متر و برای کارهای سبک با قابلیت تحمل ۱۲۵ کیلوگرم بر مترمربع حداکثر ۲٫۳ متر تعیین کرده است. نماکاری با سنگ، کار سبک نیست.
تیرهای افقی دو شرط دارند. ماده ۱۱۵ فاصله عمودی بین تیرهای افقی را حداکثر ۲ متر می‌داند و ماده ۱۱۳ می‌گوید هر تیر افقی باید حداقل تا سه پایه عمودی ادامه داشته و به هر پایه مطمئن متصل باشد. ماده ۱۱۴ هم اتصالات تیرهای افقی را از قرار گرفتن مستقیم روی هم در طبقات مختلف منع می‌کند.
مهاربندی الگوی مشخصی دارد. بر اساس ماده ۱۲۱، لوله‌های مهار باید در نقاط برخورد پایه‌ها با تیرهای افقی بسته شوند و اولین، آخرین و یکی در میان از پایه‌ها به بدنه ساختمان مهار گردند. ماده ۶۵ هم جز در داربست‌های مستقل، مهار محکم در دو جهت عمودی و افقی را الزامی کرده است.
دستک‌ها؛ جایی که بیشترین تخلف دیده می‌شود
طول و فاصله دستک هر دو محدود است. ماده ۱۱۸ طول هر دستک در داربست فلزی لوله‌ای را حداکثر ۱٫۵ متر و ماده ۱۱۹ فاصله دستک‌ها را برای کارهای سنگین حداکثر ۹۰ سانتی‌متر و برای کارهای نیمه‌سنگین حداکثر ۱۱۵ سانتی‌متر تعیین کرده است. ماده ۱۱۷ هم می‌گوید در این نوع داربست باید کنار هر پایه عمودی یک دستک قرار بگیرد.
تکیه‌گاه دیواری عدد دارد. ماده ۱۲۰ تصریح می‌کند اگر یک سر دستک‌ها به دیوار ساختمان تکیه دارد، باید حداقل ۱۰ سانتی‌متر در داخل دیوار فرو رود. ماده ۱۰۹ نیز قطر خارجی لوله‌های داربست را در هیچ حالتی کمتر از ۵ سانتی‌متر مجاز نمی‌داند.
عرض جایگاه کار بر حسب نوع کار
یک عرض ثابت برای همه کارها وجود ندارد. ماده ۹۰ حداقل عرض جایگاه کار را به کاربری آن گره زده است. ماده ۸۹ هم مستقل از این اعداد، وجود یک گذرگاه باز به عرض حداقل ۶۰ سانتی‌متر و بدون مانع را در هر بخش جایگاه الزامی می‌کند.
| کاربری جایگاه کار | حداقل عرض |
|---|---|
| فقط عبور اشخاص | ۶۰ سانتی‌متر |
| قرار دادن مصالح ساختمانی | ۸۰ سانتی‌متر |
| نگهداری جایگاه یا سکوی بلندتر | ۱۱۰ سانتی‌متر |
| نصب یا شکل دادن سنگ نما | ۱۳۰ سانتی‌متر |
| سکوی بلندتر همراه با کار سنگ نما | ۱۵۰ سانتی‌متر |
سه عدد دیگر دور جایگاه. ماده ۹۲ فضای خالی بالاسری جایگاه را حداقل ۱۸۰ سانتی‌متر می‌خواهد، ماده ۹۳ جایگاه را حداقل یک متر پایین‌تر از منتهی‌الیه تیرهای عمودی قرار می‌دهد و ماده ۹۹ برای هر سکوی بالاتر از ۲ متر از زمین، تخته‌بندی نزدیک به هم را الزامی می‌کند تا ابزار از لای تخته‌ها پایین نیفتد. عرض الوارهای جایگاه نیز بر پایه ماده ۹۴ باید با هم مساوی و حداقل ۲۵ سانتی‌متر باشد.
جان‌پناه، پاخور و فاصله از دیوار
آستانه‌ی نصب جان‌پناه ۱۲۰ سانتی‌متر است. ماده ۱۰۰ برای هر بخش از جایگاه یا محل کار با بلندی بیش از ۱۲۰ سانتی‌متر که امکان سقوط دارد، جان‌پناه الزامی کرده است: نرده بالایی بین ۹۰ تا ۱۱۰ سانتی‌متر بالای سطح جایگاه، پاخور به بلندی ۱۵ سانتی‌متر و ضخامت حداقل ۲٫۵ سانتی‌متر در لبه باز، و یک نرده میانی بین پاخور و نرده بالایی. جزئیات ضوابط نرده و پاخور را در نوشته‌ی ارتفاع نرده حفاظتی و پوشش بازشو در کارگاه ساختمانی دقیق‌تر بررسی کرده‌ایم.
نرده و پاخور در سمت داخلی بسته می‌شوند. ماده ۱۰۱ مهار حفاظ‌های نرده‌ای و پاخورها را در سوی داخلی ستون عمودی خواسته و ماده ۱۰۲ برداشتن آن‌ها را تنها در حد و زمانی مجاز می‌داند که برای ورود افراد یا جابجایی مصالح لازم است. درباره‌ی فاصله جایگاه از دیوار هم ماده ۱۰۴ می‌گوید این فاصله باید تا حد امکان کم باشد و فقط در حالتی که کارگر نشسته کار می‌کند تا حداکثر ۴۵ سانتی‌متر قابل قبول است.
گواهی کتبی بازرسی؛ سه موقعیتی که کنترل مجدد الزامی است
بازرسی داربست باید سند داشته باشد. ماده ۷۲ داربست را در سه موقعیت نیازمند بازدید و کنترل شخص ذیصلاح و صدور گواهی کتبی می‌داند: پیش از شروع استفاده، پس از هرگونه تغییر یا تعویض اجزا یا وقفه طولانی در استفاده، و پس از قرار گرفتن در معرض باد، طوفان یا زلزله‌ای که پایداری داربست را مورد تردید قرار دهد. همین گواهی است که در پرونده‌های حادثه، تفاوت میان نظارت مستند و ادعای شفاهی را می‌سازد؛ موضوعی که در مسئولیت مالک در حادثه کارگر بازسازی به تفصیل آمده است.
داربست نردبانی جایگزین داربست لوله‌ای نیست. ماده ۱۶۳ داربست نردبانی را فقط برای کارهای سبک با مصالح کم مانند رنگ‌کاری و گچ‌کاری مجاز می‌داند، ماده ۱۶۵ ارتفاع آن را حداکثر ۲٫۵ متر محدود می‌کند و ماده ۱۶۶ استفاده بیش از یک نفر را در هر زمان ممنوع کرده است.
از چک‌لیست تا اجرای مستند در کارگاه
چک‌لیست بدون سند، ارزش حقوقی ندارد. در عمل بیشتر مشکل این نیست که کارفرما اعداد را نمی‌داند؛ مشکل این است که بازدید انجام می‌شود اما جایی ثبت نمی‌شود. یک برگه‌ی ساده که تاریخ بازدید، نام شخص ذیصلاح، اعداد اندازه‌گیری‌شده و موارد رفع‌نشده را داشته باشد، هم تکلیف ماده ۷۲ را انجام می‌دهد و هم پیوست صورت‌جلسه‌ی کارگاهی می‌شود.
اگر نظارت کارگاهی و مستندسازی این بازدیدها را خودتان انجام نمی‌دهید، خدمات نظارت و مدیریت پیمان آرنوکس همین کنترل‌ها را به‌صورت دوره‌ای و با گزارش مکتوب در کارگاه اجرا می‌کند و خروجی آن در قالب صورت‌جلسه و گزارش پیشرفت به دفتر فنی پروژه منتقل می‌شود. این کار جایگزین مسئولیت قانونی کارفرما نمی‌شود، اما سند آن را تولید می‌کند.
پرسش‌های متداول
چه کسی داربست را تأیید می‌کند؟ بر پایه ماده ۷۲ آیین‌نامه حفاظتی کارگاه‌های ساختمانی، بازدید و کنترل داربست باید توسط «شخص ذیصلاح» انجام شده و گواهی کتبی صادر شود. تعریف شخص ذیصلاح در همین آیین‌نامه، دارنده پروانه اشتغال مهندسی یا کاردانی یا پروانه مهارت فنی در رشته مربوطه است.
حداکثر فاصله پایه‌های عمودی داربست چقدر است؟ ماده ۱۱۲ این فاصله را برای کارهای سنگین حداکثر ۱٫۸ متر و برای کارهای سبک حداکثر ۲٫۳ متر تعیین کرده است. مبنای این تفکیک، قابلیت تحمل ۳۵۰ و ۱۲۵ کیلوگرم بر مترمربع است.
ارتفاع نرده داربست چقدر باید باشد؟ ماده ۱۰۰ نرده بالایی جان‌پناه را بین ۹۰ تا ۱۱۰ سانتی‌متر بالای سطح جایگاه می‌خواهد، به‌همراه پاخور ۱۵ سانتی‌متری و یک نرده میانی. این الزام برای هر محل کار با بلندی بیش از ۱۲۰ سانتی‌متر برقرار است.
داربست باید با چه ضریب اطمینانی طراحی شود؟ ماده ۶۴ طراحی داربست را با ضریب اطمینان تا چهار برابر حداکثر بارگیری و مهار ایمن آن را الزامی می‌داند و ماده ۱۰۵ همین ضریب چهار را برای داربست فلزی لوله‌ای تکرار کرده است.
کنترل داربست در کارگاه کاری نیست که به تجهیزات خاص نیاز داشته باشد؛ یک متر نواری، فهرست اعداد بالا و امضای شخص ذیصلاح کافی است. تفاوت کارگاهی که این کار را انجام می‌دهد با کارگاهی که نمی‌دهد، در روز حادثه مشخص می‌شود — و تا آن روز، هیچ هزینه‌ای به اندازه این نیم‌ساعت بازدید کم‌هزینه نیست.