تعداد مجاز پریز و چراغ در هر مدار برق ساختمان مسکونی
تعداد مجاز پریز و چراغ در هر مدار برق ساختمان مسکونی طبق مبحث سیزدهم؛ سقف ۱۲ عدد، سطح مقطع سیم ۲٫۵ و ۱٫۵ و جریان نامی ۱۶ آمپر.
یکی از پرتکرارترین اختلاف‌ها بین برق‌کار کارگاه و مهندس ناظر تأسیسات برقی، سر همین سؤال ساده است: روی یک مدار چند پریز می‌توان بست؟ پاسخ در مبحث سیزدهم مقررات ملی ساختمان (طرح و اجرای تأسیسات برقی ساختمان‌ها، ویرایش سوم، سال ۱۳۹۵) آمده و برخلاف تصور رایج، عددی سلیقه‌ای نیست. در این مقاله ضوابط عددی مدارهای نهایی روشنایی و پریز در واحد مسکونی را جمع‌بندی کرده‌ایم؛ همان بندهایی که در بازدید ناظر بیشترین ایراد را می‌گیرند.
پاسخ کوتاه. طبق مبحث سیزدهم، هر مدار پریز حداکثر می‌تواند ۱۲ پریز مصارف عمومی را تغذیه کند و هر مدار روشنایی در ساختمان مسکونی حداکثر ۱۲ چراغ یا نقطه روشنایی. مدار روشنایی هم اجازه ندارد پریز تغذیه کند. سطح مقطع سیم پریز حداقل ۲٫۵ و روشنایی حداقل ۱٫۵ میلی‌متر مربع است.
چرا مدار روشنایی و مدار پریز باید جدا باشند؟
یک ممنوعیت صریح. مبحث سیزدهم اجازه نمی‌دهد مدارهایی که چراغ‌ها یا نقاط روشنایی را تغذیه می‌کنند، پریز یا هر وسیله و دستگاه دیگری را تغذیه کنند. این بند در فصل دهم همین مبحث آمده و یکی از رایج‌ترین موارد اختلاف بین برق‌کار و ناظر تأسیسات است.
تنها استثنای مجاز. از هر مدار روشنایی می‌توان یک یا دو موتور کوچک را تغذیه کرد، مشروط بر آنکه مجموع توان آن‌ها از ۱۰۰ وات تجاوز نکند. مصداق عملی‌اش گرفتن انشعاب فن تهویه سرویس بهداشتی از مدار روشنایی همان فضاست.
نتیجه‌ی عملی. چون مدار روشنایی حق تغذیه‌ی پریز را ندارد، هر واحد مسکونی — صرف‌نظر از اینکه ۵۰ متر باشد یا ۲۵۰ متر — دست‌کم به دو مدار نهایی مستقل با وسیله حفاظتی مجزا نیاز دارد. استفاده از یک هادی نول مشترک برای این دو مدار هم مجاز نیست؛ سیم‌کشی تک‌فاز باید سه‌رشته (فاز، نول و هادی حفاظتی) اجرا شود.
سقف تعداد پریز و چراغ روی هر مدار
مدار پریز: حداکثر ۱۲ عدد. هر مدار پریز نباید بیش از ۱۲ پریز مربوط به مصارف عمومی (یعنی پریزهایی که نوع و توان دستگاه متصل به آن‌ها از پیش معلوم نیست) را تغذیه کند.
وقتی بار معلوم است. اگر نوع و توان وسایلی که از پریزها تغذیه می‌شوند مشخص باشد، تعداد پریز هر مدار به جریان مجاز هادی مدار و جریان مجاز وسیله حفاظتی محدود می‌شود — اما باز هم سقف ۱۲ عدد شکسته نمی‌شود. یعنی ۱۲ عدد حد بالاست، نه عدد پیشنهادی.
مدار روشنایی: حداکثر ۱۲ نقطه. در ساختمان‌های مسکونی هر مدار روشنایی نباید بیش از ۱۲ چراغ یا نقطه روشنایی (غیر از روشنایی ایمنی) را تغذیه کند، در حالتی که این نقاط در بیش از یک اتاق یا فضای مشخص توزیع شده باشند. اگر همه‌ی چراغ‌ها در یک فضای واحد باشند، تعداد آن‌ها فقط به جریان مجاز هادی و وسیله حفاظتی مدار محدود می‌شود.
سطح مقطع سیم و جریان نامی پریز
حداقل سطح مقطع. حداقل سطح مقطع هادی برای مدار پریز ۲٫۵ میلی‌متر مربع و برای مدار روشنایی ۱٫۵ میلی‌متر مربع است. این حداقل است، نه انتخاب بهینه؛ طول مدار و افت ولتاژ می‌تواند شما را به مقطع بالاتر برساند.
جریان نامی پریز. جریان نامی پریزهای تک‌فاز و سه‌فاز باید حداقل ۱۶ آمپر باشد و در عمل، فیوز مینیاتوری مدار پریز معمولاً ۱۶ آمپر تیپ C انتخاب می‌شود.
جنس و نوع هادی. سیم‌کشی تا مقطع ۱۰ میلی‌متر مربع باید با هادی مسی تک‌مفتولی اجرا شود و از این مقطع به بالا می‌توان از هادی چند مفتولی استفاده کرد. اگر برای بازسازی سیم‌کشی قدیمی برنامه دارید، این نکته را در کنار ترتیب صحیح مراحل بازسازی آشپزخانه بگذارید؛ چون تغییر سطح مقطع بعد از گچ‌کاری عملاً یعنی تخریب دوباره.
جدول ضوابط عددی مدارهای نهایی برق واحد مسکونی
| موضوع | مقدار طبق مبحث سیزدهم (ویرایش ۱۳۹۵) |
|---|---|
| حداکثر پریز مصارف عمومی روی یک مدار | ۱۲ عدد |
| حداکثر چراغ یا نقطه روشنایی روی یک مدار مسکونی | ۱۲ عدد |
| حداقل سطح مقطع هادی مدار پریز | ۲٫۵ میلی‌متر مربع |
| حداقل سطح مقطع هادی مدار روشنایی | ۱٫۵ میلی‌متر مربع |
| حداقل جریان نامی پریز تک‌فاز و سه‌فاز | ۱۶ آمپر |
| حداکثر توان موتور کوچک قابل تغذیه از مدار روشنایی | ۱۰۰ وات (یک یا دو موتور) |
| حداکثر مقطع هادی تک‌مفتولی مسی | ۱۰ میلی‌متر مربع |
| حداقل ارتفاع پریز دیواری از کف تمام‌شده | ۳۰ سانتی‌متر |
| حداکثر فاصله دو پریز در طول و عرض اتاق | ۳ متر |
| حداقل فاصله کلید و پریز از لوله‌کشی گاز طبیعی | ۵ سانتی‌متر |
| حداکثر جریان نشتی کلید محافظ جان | ۳۰ میلی‌آمپر |
قاعده‌ای که بیشترین تخلف را دارد: جانمایی پریزها
قاعده‌ی ۱٫۵ متر. در همه‌ی اتاق‌ها و فضاهای مسکونی (به‌جز آشپزخانه، دستشویی، حمام و مشابه آن‌ها) پریزها باید طوری تعبیه شوند که فاصله‌ی هیچ نقطه‌ای از خط پیرامون کف اتاق تا تصویر نزدیک‌ترین پریز روی همان خط، از ۱٫۵ متر بیشتر نشود. معنای عملی‌اش این است که فاصله‌ی دو پریز در طول و عرض اتاق حداکثر ۳ متر باشد.
درها و پنجره‌ها. فاصله‌ی تصویر پریز روی خط پیرامون تا نزدیک‌ترین لبه‌ی در یا پنجره‌ای که از کف شروع شده، نباید بیش از ۱٫۵ متر باشد. خودِ درها و پنجره‌های شروع‌شده از کف در اندازه‌گیری خط پیرامون دخالت داده نمی‌شوند.
ارتفاع نصب. حداقل ارتفاع پریز نصب‌شده روی دیوار از کف تمام‌شده ۳۰ سانتی‌متر است. نکته‌ی مهم برای کارفرما این است که رعایت هم‌زمان قاعده‌ی ۳ متر و ارتفاع حداقلی، تعداد پریزهای یک اتاق ۳ در ۴ متر را به‌طور محسوسی بالا می‌برد؛ اگر این را در مرحله‌ی نقشه و برآورد ندیده باشید، در مرحله‌ی اجرا به‌صورت کار اضافه و شیارزنی مجدد به شما تحمیل می‌شود.
فاصله‌های ایمنی از تأسیسات گاز
از لوله‌کشی گاز. حداقل فاصله‌ی کلیدها و پریزهای برق از لوله‌کشی گاز طبیعی ۵ سانتی‌متر است و حداقل فاصله‌ی سیم و کابل فشار ضعیف از لوله‌های توکار گاز که با مصالح ساختمانی پوشیده می‌شوند، ۱۰ سانتی‌متر.
از شیر گاز. اگر شیر گاز بالاتر از کلید و پریز و جعبه فیوز یا در فاصله‌ی افقی آن‌ها باشد، حداقل فاصله ۱۰ سانتی‌متر است؛ و اگر شیر گاز ناچاراً زیر آن‌ها نصب شود، این فاصله به ۵۰ سانتی‌متر افزایش می‌یابد.
تابلو برق آشپزخانه. حداقل فاصله‌ی تابلو برق آشپزخانه از شیرهای آب، لوله‌ها و اجاق گاز ۱٫۵ متر است. تداخل مسیر تأسیسات مکانیکی و برقی همان جایی است که معمولاً هزینه‌ی اصلاح می‌سازد؛ همان منطقی که در چک‌لیست کنترل لوله‌کشی فاضلاب ساختمان هم بر آن تأکید شده است.
حفاظت: هادی حفاظتی و کلید محافظ جان
هادی حفاظتی الزامی است. کلیه‌ی مدارهای نهایی، اعم از روشنایی و پریز، باید برای اتصال به بدنه‌های هادی چراغ‌ها یا کنتاکت حفاظتی پریزها شامل هادی حفاظتی باشند. اجرای مدار روشنایی به‌صورت دو سیمه و بدون سیم ارت، ایراد قطعی نظارت است.
کلید محافظ جان. استفاده از کلید حفاظتی جریان نشتی (RCD/RCCB) با جریان عامل حداکثر ۳۰ میلی‌آمپر برای ساختمان‌ها الزامی است و در ساختمان مسکونی دست‌کم باید مدار پریزها، آشپزخانه و حمام را پوشش دهد.
تبدیل ضوابط به عدد قابل خرید. وقتی تعداد مدارها و طول مسیرها مشخص شد، مرحله‌ی بعد برآورد متراژ سیم، لوله و تجهیزات است. برای این کار می‌توانید از ابزارهای آنلاین متره و محاسبه مصالح آرنوکس استفاده کنید و اگر پروژه ابعاد بزرگ‌تری دارد، کنترل نقشه و تهیه‌ی برآورد تفصیلی از طریق خدمات دفتر فنی آرنوکس قابل انجام است.
پرسش‌های متداول
آیا می‌توان از مدار روشنایی برای پریز انشعاب گرفت؟ خیر. مدار تغذیه‌کننده‌ی چراغ‌ها نباید پریز یا دستگاه دیگری را تغذیه کند. تنها استثنا یک یا دو موتور کوچک با مجموع توان حداکثر ۱۰۰ وات است، مثل فن تهویه‌ی سرویس بهداشتی.
برای پریز از سیم چند استفاده کنیم؟ حداقل ۲٫۵ میلی‌متر مربع. سیم ۱٫۵ فقط برای مدار روشنایی مجاز است و استفاده از آن در مدار پریز مغایر ضوابط مبحث سیزدهم است.
حداکثر چند پریز روی یک فیوز مجاز است؟ ۱۲ پریز مربوط به مصارف عمومی. اگر بار مصرفی پریزها معلوم باشد، تعداد باز هم با جریان مجاز هادی و وسیله حفاظتی محدود می‌شود و از ۱۲ عدد فراتر نمی‌رود.
ارتفاع استاندارد نصب پریز از کف چقدر است؟ حداقل ۳۰ سانتی‌متر از کف تمام‌شده برای پریزهای دیواری اتاق‌ها و پذیرایی. برای پریزهای فضاهای مرطوب و آشپزخانه، منابع مختلف ارتفاع‌های متفاوتی گزارش می‌کنند و باید به نقشه‌ی تأییدشده‌ی برق پروژه و نظر ناظر تأسیسات برقی استناد کرد.
جمع‌بندی
ضوابط مدارهای نهایی برق واحد مسکونی مجموعه‌ای از اعداد ساده اما لازم‌الاجراست: جدایی مدار روشنایی و پریز، سقف ۱۲ عدد برای هر کدام، سطح مقطع ۲٫۵ و ۱٫۵ میلی‌متر مربع، جریان نامی ۱۶ آمپر برای پریز، فاصله‌ی حداکثر ۳ متری پریزها و کلید محافظ جان ۳۰ میلی‌آمپر. تفاوت پروژه‌ای که این اعداد را در مرحله‌ی نقشه لحاظ کرده با پروژه‌ای که بعد از گچ‌کاری متوجه‌شان می‌شود، در هزینه‌ی تخریب و اجرای دوباره خودش را نشان می‌دهد. مرجع نهایی همیشه متن مبحث سیزدهم مقررات ملی ساختمان (ویرایش ۱۳۹۵) و نقشه‌ی برق تأییدشده‌ی پروژه است.